Yaşadığımız bir salgının ardından

Influenza uzun  yıllardan beri insanlarda enfeksiyona ve milyonlarca ölüme neden olan bir hastalıktır. Hastalığın etkeni Orthomyxoviridae grubundan influenza viruslarıdır (1). Virusun üç tipinden A genellikle insan, kanatlı ve domuzda; B ve C ise sadece insanlarda epidemiler oluşturur.

Son zamanlarda kanatlı hayvanlardan bulaşan virusa bağlı hastalıklar ve ölümler nedeniyle toplumumuzda kuş gribi büyük ilgi uyandırmıştır. Ancak kuş gribi yeni bir hastalık değildir, influenza her zaman kuşlardan bulaşan bir hastalık olmuştur. 1918 yılında H1N1 tipiyle İspanyol gribi adıyla, 1957’de H2N2 tipiyle Asya gribi adıyla, 1968’de ise H3N2 tipiyle Hong Kong gribi adıyla ortaya çıkan üç büyük epideminin etkenlerinin de başlangıçta kuşlardan bulaştığı gösterilmiştir (2). Sadece 1918 epidemisinde 40 milyona yakın kişi yaşamını kaybetmişti (3). Bütün dünyada büyük çapta ölümlere yol açabilecek dördüncü bir epidemi beklentisi vardır.

Böyle bir epidemi ortaya çıkarsa, Dünya Sağlık Örgütü’nün hazırladığı en iyimser senaryolara göre , çok kısa bir zaman dilimi içerisinde, dünya çapında 233 milyon hasta polikliniklere başvuracak, 5.2 milyon hasta hastaneye yatacak ve 7.4 milyon ölüm gerçekleşecektir (4). Tahminlere göre, yeni pandemi, yeni bir influenza A virusu ile meydana gelecektir (5,6). Bu virus daha önce bilinen ve dolaşımda olmayan bir virus olabileceği gibi, bir canlı türünden insana adapte olan bir virus da olabilir. Virusun insandan insana bulaşabilme yeteneği olacaktır ve bu virus ilk salgın belirtilerini Uzakdoğu Asya’da yapacaktır (5-7). Ancak son aylarda ülkemizde ortaya çıkan kuş gribi epidemisi salgının bu bölge yerine Türkiye’de başlayabileceği düşüncelerini kuvvetlendirmiştir. Salgının hangi ülkede başlayacağı son derece önemlidir, çünkü diğer ülkelerin hazırlanmak için vakti olacak, ancak ilk ülke hazırlıksız yakalanacak ve en fazla ölüm bu ülkede ortaya çıkacaktır. Yeni influenza virusu, bilinen influenza mevsimi yerine yılın herhangi bir döneminde pandemiye yol açabilecek, hastalık ortaya çıktıktan yaklaşık bir ay sonra diğer ülkelere ulaşacak ve pandemi birden fazla dalga halinde olabilecektir (4,5). Yani hastalık salgın olarak başlayacak, duracak ve  ikinci bir kez tekrarlayabilecektir.  Böyle bir pandemi sırasında bir kişinin çevresini enfekte etme olasılığı 1.4-1.8 civarındadır (4). İnfluenza mevsiminde atak hızı % 5-10 olarak bilinmektedir, ancak 15 haftalık dönemde birden fazla salgın dalgası yaşanırsa kümülatif atak hızı % 25 cıvarında olacaktır. Hastalananlar arasında sağlık kurumuna başvurunun % 50 olacağı öngörülmektedir(5,7). Yaşa özel atak hızları benzerdir; ancak çocuk ve yaşlı gruplarda olursa mortalite, çalışan veya okula devam eden çocuklarda olursa işe ve okula devamsızlık oranı yüksek olacaktır. Hastaneye yatış hızının % 0,55, pandemi arası yıllara göre mortalitenin ise daha yüksek olacağı, fatalite hızının da %.0,37-2.5 arasında değişebileceği hesaplanmaktadır (6). Türkiye için geliştirilen pandemi senaryolarında % 5 atak hızı ile hesaplanırsa salgın sırasında 3.603.250 vaka, 133.320 ölüm ve 99.089 hastaneye yatış; % 15 atak hızı ile hesaplanırsa 10.809.750 vaka, 399.961 ölüm, 297.268 ve % 25 atak hızı ile hesaplanırsa 18.016.250 vaka, 666.601 ölüm ve 495.447 hastane yatışı tahmin edilmektedir (8). Ölüm sayısının hastane yatışından düşük olmasının nedeni her vakanın hastaneye gidemeyeceği düşüncesidir. Aynı hesaplamalarda % 15 atak hızı ile salgının 6. haftasında İstanbul’da 183.578, Ankara’da 69.971, İzmir’de 59.114 hastane başvurusu; İstanbul’da 10.097, Ankara’da 3.848, İzmir’de 3.251 hastane yatışı olacağı düşünülmektedir (8).
Ortaya çıkabilecek bir influenza epidemisi için bütün ülkeler hazırlık planları yapmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü’nün ülkeler için önerdiği “Pandemi alarm düzeyleri” şu şekildedir (4,8):

A. Pandemiler arası dönem:

• Evre 1: İnsanlarda yeni influenza virus alt tipleri saptanmamıştır, ancak hayvanlarda bir insan enfeksiyonuna neden olmuş bir influenza virusu alt tipi olabilir.
• Evre 2: İnsanlarda yeni influenza virus alt tipleri saptanmıştır. Ancak ortalıkta dolaşan bir hayvan influenza virüsü alt tipi mevcuttur  ve insan hastalığı için önemli bir risk söz konusudur.

B. Pandemi alarmı dönemi:

• Evre 3: İnsanlarda yeni influenza virus alt tipi ile enfeksiyonlar var, ancak insandan insana yayılım yok veya ancak yakın temasa bağlı nadir yayılım vakaları söz konusudur
• Evre 4: İnsandan insana kısıtlı bulaşma olan küçük kümeler var, ancak yayılımın yüksek derecede lokalize olması virusun insanlara tam adapte olamadığını düşündürmektedir.
• Evre 5: Büyük kümeler var, ancak insandan insana yayılımın hala lokalize olması, virusun insanlara giderek artan ölçüde adapte olduğunu, ancak henüz tam bulaşıcı olmadığını düşündürmektedir.

C. Pandemi dönemi:

• Evre 6: Genel toplumda artmış ve devam eden bulaşma. vardır.